این سوسن هنوز هم غمگنانه می خواند !

شب بود و بیابان بود و کویر ، و ماه در بَدر ِ تمام

چشم های خفته بود و گوش های بیدار و حسرت ِ در دل

چشم های بر هم نشسته بود و گوش های به دل وانهاده شده ، که دل خود   سر در پی آوازی داشت که غمگنانه می خواند :

خواهم با جدایی  ـ  خزان سازم بهارش

خواهم چون نسیمی  ـ گریزم از دیارش . . . اما باز دوباره . . . !

آواز در بیابان رها می شد تا یاد تلخ ِ آن دل که می خواست از جفای یار بگریزد و چون نسیم از دیار یار کوچ کند ، در پی ِ آواز رها شده در بیابان زنده شود ،  که عشق هر چه هست ، حرمان است و درد است و اشک و آه . . . !

و سوسن بود که می خواند :   دل از عشق اش دگر کَندَم . . .

شب بود و کویر بود و ماه در بَدر ِ تمام  ؛ و من که بنا به اقتضای سن ام هر روز در خیال خود عاشق بودم و خود را می کاهیدم تا مجنون وار بر جفای ِ یار خیالی بشورم و با در خود سوختنم از بی وفایی یار انتقام بگیرم  .   و سوسن چه همرهی بود در این راه تا خیال عاشق من ، در بیابان و کویر تنها نباشد ، و نبود .        و من عاشق ماندم و هنوز هم عاشقم .

  اما دیگر آن شب نیست و بیابان نیست و ماه گویی هرگز از هلال به بدر نمی رسد و کامل نمی شود !

راستی ـ عشق بی شب و بی ماه و بی آواز چیزی در خود کم ندارد ؟  با خود می گویم : نه !   که عشق اگر عشق است در آن سوی ِ هر کجا که باشد ، همان حرمان است ودرد است و اشک است و آه . . . !

  و گیرم که شب نباشد و ماه نباشد ، یاد که هست و طنین آواز . . .  . کافی ست تا تو چشم هایت را بر هم نهی ، تا بیابان و کویر زنده شود وآن صدا در گوش جان ات به ترنم در آید که :

ولی دیدم بازم مثل همیشه  ـ نمیشه ، نمیشه  ـ   چه کنم این دل ام . .. !

 *****************************************

سال ها ی عشق های خیالی من گذشت ، ومن از سال های نوجوانی برگذشته بودم و جوانی تازه را به تجربه ای تازه وانهاده بودم تا زندگی را در مفهومی تازه به معنا بنشینم !       سوسن به خواننده ی کوچه وبازار اشتهار یافته بود و من در مفهوم تازه ی به معنا در نشسته ی خویش ،  معنای جا خوش کرده در ترانه های کوچه وبازار را دون شأن آدمی می د یدم  .

کوچه وبازار تداعی گر جماعت لومپن ها و واخورده گان و بی همه چیزانی بود ، که روزهای شان با کلاشی و پشت هم اندازی و دغلکاری سپری می شد و شب هایشان با می خانه و زن های فاحشه و دود و دم ِ تریاک و حشیش !

کوچه وبازار خاستگاه فرهنگ ومناسبات فرهنگی  یی بود که تولیدات اش را فرهنگ ابتذال نام گذاشته بودند .   کوچه وبازار یعنی طرد شده گانی که می بایست به خود واگذار شوند ، تا چون کرم در زاد وروز خود به انحطاط برسند !

  و سوسن آواز خوان این جماعت بود .     سوسن از قلب های شکسته شان ، از بی مهر ی و جفای دلدار شان ، از قهر و غضب و عهد شکنی شان و از مستی ِ شب های درازشان می خواند !      و آن ها تبلور تمام سرخورده گی های خود را در آوازهای او متجسم می دیدند و در گریه بغض های در گلو شکسته ی خویش ، با تا ته سرکشیدنِ لیوان های لبالب از ودکا و عرق خرما و عرق سگی 44 ، بغض گریه را در خود می شکستند تا در جایی سر باز کند و نمایان شود !      کوچه وبازار در لاله زار و شهر نو وسر باز و گودها ، سرخورده گی اش را با انتقام از خود ، از سر وا می کرد تا رهاشود ، تا از خود رها شود .    و سوسن تبلور عاطفی این رهایی ، در آواز هایش بود .     سوسن هنرمند زنی بود که در فرهنگ کوچه وبازار معنایی متفاوت داشت !

 معنایی که با تحقیر نوکیسه گان خرده بورژوای شهری ، به چیزی بی مایه وارزش که شایسته ی همان واخورده گان ِ گدا گشنه ی روستایی تازه به شهر آمده است همراه بود که می بایست به خود واگذاشته شوند .   این معنا اما در نزد فرهنگ کوچه و بازار گونه ای دیگر داشت  .   او زن بود ؛ و زن در این فرهنگ اگر چه چونان در نزد آن همزاد ِ خرده بورژوای شهری اش ، به چیزی معنا می شد که در هنگام نیاز فقط ، باید به او توجه می شد  ؛  همین و بس !   و در این لحظه و دم ، او هر چه لوند تر و دلرباتر و طناز تر ، ارضای ِنیاز را خوشایندتر می ساخت ، و سوسن در آواز هایش رؤیای آن واخورده گان را تحققی عینی می بخشید !   برای آن ها  نه  حضور سوسن به عنوان موجودی انسانی ارزشی می داشت ، ونه به عنوان هنرمندی که بیان عریان تمایلات ذهنی آنان است !

سوسن در نا خودآگاهی و تنها به گونه ای غریزی و عاطفی و شاید برحسب تصادف به گمان ِ من ، بیانگر رنج ها و تألمات ِ جنس زن در ایران آن زمان و این زمان است !      سوسن بی آن که خود بر این امر واقف بوده باشد ، زبان از دردی می گشود که در دنیای مردانه ی جامعه ی ما بر زن روا می شد و می شود .     او از جسم و جان خود و کاهیدن و فرسوده شدن اش ، در برقراری رابطه ای سخن می گفت که یک سویه بود .   و آن گاه که آن نیاز از سرمی گذشت ، او باز تنها رها می شد و بی ذره ای از احساس متقابل دوست داشتن ، در گردونه ی بی تکیه گاهی رها می شد ، تا باز کسی دیگر و فریبی از سرِ اعتمادی که شاید در عمل به تحقق برسد !     سوسن نه آواز خوان کوچه وبازار ، که صدای در گلو شکسته ی زنانی بود که در رابطه ای نا برابرو ستمگر  بی ارج شمرده می شد و ایثار عشق شان در قهر وغضب و بی مهری ، به هیچ انگاشته می شد !

فرهنگ کوچه وبازار با دو نگاه ، اما با یک نتیجه به نقد گرفته می شد و همین بی توجهی در ساخت و باز تولید آن ، به نادیده گرفتن بالقوه بودن نیرویی منجر شد که در فعلیت یافته گی اش بخشأ به ابزار سرکوب مبارزات اجتماعی تبدیل شد .

نگاه اول که مربوط به دستگاه حاکم در زمان شاه بود ، آنان را نه زاده ی شرایط اجتماعی وسیستم حاکم ، که ناگزیری تقدیر وسرنوشتی  می دانست  ، و نگاه دوم که آنان را زاده ی ناگزیری روابط موجود و ناشی از سیستم حاکم می دانست ، نمی خواست ذهنیت خود را در گیر آلوده گی های آن ها کند و در نتیجه رهایشان می کرد و  به خود می پرداخت .

این رها شده گان اما آن نیروی بالقوه ای بودند که می بایست در جایی و زمانی به فعل در آیند  و از وجودشان در به کار گیری چیزی استفاده شود ،  و طرفه آن که شد !       مذهب واسلام و خمینی !

آن توده ی سرخورده ی رها شده ی در کوچه و بازار در پی هویت خویش بود .   آن نیروی متناقض ، اما همسان که فاقد شخصیت و فردیت بود ، در پی معنای ِ خویش می گشت و این معنا با دست گذاشتن بر پیشینه ی از یاد رفته شان ، در آن ها متجلی شد  ،

 تا در واکنشی  غریزی به انتقام کشی از هرچه که در فرهنگ او بیگانه بود ، خود را بنمایاند . و خود را نمایاند ! او در این بر نمایی نخست از خود آغاز کرد و تغذیه گاه فکری خویش را با فرمان هایی که از حوزه های دینی و مساجد صادر می شد به ویرانی کشاند !          می و میخانه و شب های مستی های خود را با بدیلی به معاوضه نشست که حالا از او قدرتی می ساخت که می توانست عقده های درون را از طریق آن عریان سازد .       او حالا تیغ در دست بر آروزهای عاطفی دیرینه ی خویش حمله می برد تا از او به نام جرثومه های فساد انتقام بگیرد .     سینما و تماشاخانه و کاباره !   صدای سوسن و آغاسی و دیگران .

   رقاصه گان و هنرمندانی که شب های دراز مستی های پیشین اش را که با ا آرزوی ِ دیدن و یا لمس تن شان به سر برده بود ، حالا آن بیگانه و شیطانی می دانست که دین خدا را به بازی گرفته اند .  و چنین شد تا صدای سوسن نه ، که صدای هر زنی ، هر آواز خوانی ، هر آن کس که در شرع مقدس می بایست در پرده ی حجاب پنهان شود ، خاموش شد !   و این خاموشی آیا معنایی جز این داشت که جنس زن را در آن نگاه ِ به هستی و جهان جایی نیست ؟

سوسن اما دوباره خواند .   وباز از قهر و غصب و بی مهری و جفای مردانه خواند .   صدای محزون و شکسته ی او این بار گر چه گلایه مند ، اما انگار که باور کرده بود که باید شانه بالا بیندازد و بی تفاوت بگذرد ،  که گویی که پذیرفته بود که باید از درشتی چشم ها نترسد و به مشت گره کرده با تحکمی زنانه پوزخند بزند که :        چشات و درشت نکن برام ـ   دستات و مشت نکن رام .

آن صدا گر چه آن طراوت و سرزنده گی گذشته را نداشت ، اگر چه تارهای از نا افتاده ی سوسن خبر از پایان راه می داد ، اما به خود متکی بود و انگار همچنان می خواست تا وا نمود کند که هنوز همان سوسن است :

رفتی که فصلام همه پاییز بشه ـ

کاسه ی صبرم پر ه  لبریز بشه  ـ  فرقی نداره واسه من   غریبه با آشنا ـ

 حتی به سایه م می گم :

دیگه با هام راه نیا   ـ  چشات و درشت نکن برام  ـ دستات و مشت نکن برام . . . !

سوسن هنوز هم غمگنانه می خوانَد

آن غم نهفته وآن سوز ناشناخته ی صدای او ، گر چه حالا پیر و شکسته و در گلو به جان می نشیند ، اما هنوز هم می تواند یاد یاد های نوجوانی وجوانی را در آدم زنده کند !     هنوز هم می توان با صدای سوسن چشم بر هم گذاشت و شب و ماه و بیابان و کویر را در خیال آورد و گوش را به دل وانهاد و دل را در پی آواز غمگنانه ی سوسن در شب رها کرد تا او با سازش برایت زمزمه کند  که :   

   ساز باوفای من ـ همدم ِ تنهایی من

  با تو به عالم می رسه  ـ صدای شیدایی من .

راستی  !  عشق بی شب و بی ماه و بی آواز چیزی در خود کم ندارد؟    با خود می گویم :  نه 

که عشق اگر عشق است در آن سوی ِ هر کجا که باشد ، همان حرمان است و درد است و اشک است و آه ....و مگر نه سوسن در پیرانه سری نیز از عشق می خواند .      گیرم که شب و ماه و بیابان نباشد  ، صدای سوسن که هست و هنوز هم می توان با آن صدا تا سال های گذشته رفت و سال های در پیش را در تصور باز سازهای رمانتیسم از دست رفته در تنهایی ، با او خواند ، که هر چه بود بخشی از ما بود که خاموشی نمی گیرد  !     این سوسن چه غمگنانه می خوانَد !

                                     شهریار دادور ـ استکهلم